Gruźlica pozostaje jednym z największych globalnych zabójców wśród chorób zakaźnych. Według WHO ok. 2 mld ludzi - czyli średnio co 4 mieszkaniec Ziemi - ma utajone zakażenie. W samym 2024 r. zachorowało ponad 10 mln osób, z czego zmarło 1,2 mln.

Problemem jest nie tylko skala, ale i natura bakterii Mycobacterium tuberculosis. Część z nich potrafi przechodzić w stan przetrwalnikowy - spowalnia metabolizm i staje się praktycznie niewidoczna dla antybiotyków. To dlatego leczenie trwa miesiącami, a nawet wtedy choroba potrafi wrócić. Potrzebne są rozwiązania, które skrócą terapię i ograniczą nawroty - szczególnie w dobie narastającej lekooporności.

Szczepionka, która wspiera leczenie

Zespół z Johns Hopkins Medicine i Bloomberg School of Public Health opracował terapeutyczną szczepionkę DNA podawaną donosowo. Słowo "terapeutyczna" nie jest przypadkowe - preparat nie ma zapobiegać zakażeniu, ale wspierać leczenie już chorych pacjentów. W badaniu opublikowanym w Journal of Clinical Investigation pokazano, że u myszy połączenie szczepionki ze standardową terapią przeciwgruźliczą przyspieszało usuwanie bakterii z organizmu, zmniejszało stan zapalny w płucach i zapobiegało nawrotowi choroby po zakończeniu leczenia.

- Podawana razem z lekami pierwszego rzutu szczepionka pomogła szybciej oczyścić organizm z bakterii i zapobiegła nawrotom - mówi dr Styliani Karanika, główna autorka badania i badaczka w Johns Hopkins Center for Tuberculosis Research.

Szczepionka łączy dwa geny: relMtb i Mip3α. Pierwszy odpowiada za mechanizmy przetrwania bakterii w trudnych warunkach, takich jak działanie antybiotyków czy niedobór tlenu. To właśnie dzięki temu genowi bakterie mogą "przeczekać" leczenie. Drugi element działa jak sygnał alarmowy dla układu odpornościowego. Przyciąga komórki dendrytyczne, które prezentują antygeny limfocytom T i inicjują odpowiedź immunologiczną.

Efekt? Układ odpornościowy nie tylko widzi bakterie, ale uczy się rozpoznawać te najbardziej oporne. Taka konstrukcja zwiększa rekrutację i aktywację komórek dendrytycznych w płucach oraz poprawia ich współpracę z limfocytami T. W efekcie powstaje silna, ukierunkowana odpowiedź immunologiczna - zarówno lokalna w płucach, jak i ogólnoustrojowa.

Dlaczego akurat przez nos?

Droga podania szczepionki nie jest przypadkowa - zamiast klasycznego zastrzyku zastosowano podanie donosowe. Dlaczego?

Gruźlica rozwija się w płucach, więc aktywacja odporności w obrębie dróg oddechowych daje przewagę. Badacze wykazali, że taka forma podania prowadzi do powstania trwałej odpowiedzi limfocytów T w błonie śluzowej i tkance płucnej.

W badaniach obserwowano aktywność zarówno limfocytów CD4 (koordynujących odpowiedź immunologiczną), jak i CD8 (bezpośrednio niszczących zakażone komórki). Odpowiedź była trwała i reagowała konkretnie na bakterie gruźlicy. Co więcej, szczepionka poprawiała skuteczność silnej kombinacji leków stosowanej w gruźlicy lekoopornej - bedakiliny, pretomanidu i linezolidu.

Immunoterapia zamiast samej antybiotykoterapii

Autorzy badania podkreślają, że celowanie w bakterie tolerujące leki może być kluczem do skrócenia leczenia i ograniczenia nawrotów. Dodatkowym atutem jest sama technologia DNA. Tego typu szczepionki są stosunkowo stabilne, łatwiejsze w produkcji i potencjalnie tańsze w dystrybucji niż bardziej złożone platformy biologiczne.

Mimo obiecujących wyników na rezusach droga do zastosowania u ludzi jest jeszcze długa. Potrzebne są kolejne badania przedkliniczne, które potwierdzą skuteczność i bezpieczeństwo, zanim ruszą pierwsze próby kliniczne.

Czytaj także:

Nowy cel dla leków na gruźlicę. Bakterie bez szans

WHO zmienia zasady diagnostyki gruźlicy. Będą prostsze testy