Fentanyl i jego pochodne od kilku lat są przyczyną kryzysu opioidowego w Stanach Zjednoczonych. Można to zaobserwować także podczas trwających właśnie Mistrzostw Świata w Piłce Nożnej, gdzie praktycznie na każdym kroku są dostępne testy na obecność fentanylu. Narkotyk ten jest nawet kilkadziesiąt razy silniejszy od morfiny, a niewielka różnica między dawką wywołującą efekt a dawką śmiertelną sprawia, że przedawkowania są na porządku dziennym. Statystyki pokazują, że fentanyl i jego analogi odpowiadają dziś za więcej zgonów niż wypadki samochodowe i przemoc z użyciem broni palnej razem wzięte.

Dodatkowym problemem są tzw. projektowane narkotyki (ang. designer drugs). Nielegalne laboratoria regularnie tworzą nowe odmiany fentanylu, które mają być silniejsze lub trudniejsze do wykrycia przez służby. To sprawia, że opracowanie skutecznych metod ochrony staje się coraz trudniejsze.

Szczepionka zamiast odtrutki

Obecnie podstawową metodą ratowania osób po przedawkowaniu jest podanie naloksonu. Lek jest skuteczny, ale tylko wtedy, gdy zostanie podany odpowiednio szybko. Naukowcy ze Scripps Research podeszli do problemu inaczej. Postanowili nauczyć układ odpornościowy rozpoznawania fentanylu, jeszcze zanim substancja dotrze do mózgu. Jak?

Stworzyli zmodyfikowaną cząsteczkę przypominającą fentanyl, ale mającą inną strukturę chemiczną. Następnie połączyli ją z białkiem nośnikowym i wykorzystali jako składnik szczepionki. Myszy otrzymały 4 dawki preparatu w ciągu 8 tygodni.

Największym zaskoczeniem było to, że przeciwciała nie nauczyły się rozpoznawać jedynie konkretnej cząsteczki. Zamiast tego mogły identyfikować wspólne cechy całej grupy pochodnych fentanylu. Dzięki temu wiązały także takie substancje jak karfentanyl, acetylfentanyl, furanylfentanyl czy tzw. China White. Jednocześnie nie reagowały na stosowane w medycynie opioidy, takie jak morfina czy oksykodon.

Mniej narkotyku w mózgu

Badacze sprawdzili także, czy szczepionka rzeczywiście chroni organizm przed skutkami działania narkotyku. U zaszczepionych myszy poziom fentanylu w mózgu był o ok. 70 proc. niższy niż u zwierząt nieotrzymujących preparatu. Po podaniu dawek wywołujących zwykle ciężką depresję oddechową funkcje życiowe zwierząt były prawidłowe.

Wyniki opublikowane w Journal of Medicinal Chemistry pokazują, że możliwe jest stworzenie szczepionek rozpoznających całe klasy substancji psychoaktywnych, a nie tylko pojedyncze związki chemiczne. To mogłoby pozwolić wyprzedzić producentów nowych narkotyków zamiast reagować dopiero po ich pojawieniu się na rynku.

Droga do klinik daleka

Na razie badania przeprowadzono wyłącznie na myszach. Przed rozpoczęciem stosowania u ludzi konieczne będą dalsze testy bezpieczeństwa i skuteczności. Naukowcy sugerują jednak, że w przyszłości podobne szczepionki mogłyby znaleźć zastosowanie m.in. u osób wychodzących z uzależnienia lub należących do grup wysokiego ryzyka kontaktu z fentanylem.

Czytaj także:

WHO: nowe podejście do leczenia uzależnienia od opioidów

Europa ma coraz większy problem z narkotykami