Cholera to choroba, o której świat zwykle przypomina sobie dopiero wtedy, gdy wybucha kolejna epidemia. A przecież wciąż co roku zapada na nią nawet kilka milionów ludzi, a dziesiątki tysięcy umierają z powodu ciężkiego odwodnienia. Teraz pojawia się realna szansa na zmianę tego scenariusza. Zespół naukowców i lekarzy z Mass General Brigham poinformował, że opracowana przez nich doustna szczepionka przeciw cholerze podawana w jednej dawce pomyślnie zakończyła pierwszą fazę badań klinicznych. Wyniki opublikowano w czasopiśmie The Lancet Infectious Diseases.

Impuls z Haiti

Punktem wyjścia dla tego projektu była katastrofalna epidemia cholery na Haiti w 2010 r. To właśnie wtedy, jak przyznaje prof. Matthew K. Waldor, jeden z głównych autorów badania, narodziła się potrzeba stworzenia lepszej szczepionki. Obecnie stosowane preparaty oparte na inaktywowanych bakteriach wymagają kilku dawek i słabo chronią małe dzieci. A to właśnie one należą do grupy największego ryzyka zgonu.

Zespół z Mass General Brigham postawił na inne podejście. Zamiast zabitych bakterii wykorzystano żywy, ale silnie osłabiony szczep Vibrio cholerae, czyli bakterii odpowiedzialnej za większość współczesnych zachorowań na cholerę na świecie. Szczepionkę nazwano PanChol.

Jak działa PanChol?

PanChol powstał na bazie bakterii, które naturalnie wywołują chorobę, tyle że genetycznie zmodyfikowanych. Naukowcy dodali zabezpieczenia, które uniemożliwiają bakteriom odzyskanie zdolności do wytwarzania toksyn odpowiedzialnych za gwałtowne wymioty i biegunkę.

Cholera szerzy się głównie przez skażoną wodę i żywność. Bakterie po dostaniu się do organizmu produkują toksynę, która prowadzi do masywnej utraty płynów. Według szacunków każdego roku dochodzi do nawet 4 mln zachorowań, a liczba zgonów sięga 143 tys. Ok. 1,3 mld ludzi na świecie żyje na terenach zagrożonych chorobą.

Badanie fazy I objęło 57 zdrowych ochotników. Uczestnikom podawano rosnące dawki szczepionki, aby ustalić optymalną ilość preparatu. Następnie część badanych losowo otrzymała jedną doustną dawkę PanChol, a część placebo. Szczepionka okazała się bezpieczna. Działania niepożądane były nieliczne, łagodne i szybko ustępowały.

Naukowcy sprawdzili także, czy szczepionka zachowuje stabilność genetyczną po podaniu. Analizy całego genomu bakterii izolowanych z próbek kału potwierdziły, że PanChol nie ulega niebezpiecznym zmianom. Jednocześnie wykryto tzw. shedding, czyli obecność bakterii w jelicie, co świadczy o tym, że szczepionka namnaża się na tyle, by skutecznie pobudzić układ odpornościowy.

Efekt był jednoznaczny. Dwa tygodnie po szczepieniu 100 proc. zaszczepionych osób wytworzyło silną odpowiedź immunologiczną skierowaną przeciw antygenom Vibrio cholerae.

Kolejny krok: Afryka

Jednodawkowa, doustna szczepionka ma ogromną przewagę logistyczną. Łatwiej ją podać w trakcie nagłych ognisk epidemii, łatwiej też dotrzeć z nią do dzieci. To właśnie w tych warunkach obecne szczepionki najczęściej zawodzą.

Następnym etapem rozwoju PanChol będzie przetestowanie szczepionki właśnie tam, gdzie cholera występuje na stałe. Już zapowiedziano rozpoczęcie kolejnego badania fazy I w Lusace, stolicy Zambii - na początku 2026 r.

Jeśli kolejne etapy potwierdzą bezpieczeństwo i skuteczność preparatu, PanChol może stać się jednym z najważniejszych narzędzi w globalnej walce z chorobą, która od dziesięcioleci pozostaje symbolem nierówności w dostępie do czystej wody i podstawowej opieki zdrowotnej.

Czytaj także:

143 tys. zgonów rocznie. Cholera nie odpuszcza

GIS potwierdza: w Polsce cholery jednak nie było