Badanie opublikowane w czasopiśmie Nature Health łączy coś, co rzadko udaje się w jednej pracy: dane środowiskowe, rejestry nowotworów i analizy biologiczne. Za projektem stoją naukowcy z Institut Pasteur, IRD, Uniwersytetu w Tuluzie oraz Narodowego Instytutu Chorób Nowotworowych w Peru. Ich celem było odtworzenie rzeczywistej ekspozycji ludzi na pestycydy - takiej, jaka zachodzi w środowisku, a nie w warunkach laboratoryjnych.

Peru okazało się do tego idealnym miejscem. Intensywne rolnictwo, duże zróżnicowanie klimatyczne i wyraźne nierówności społeczne tworzą warunki, w których ekspozycja jest wysoka i zróżnicowana. Dane pokazały, że szczególnie narażone są społeczności rolnicze i rdzenne, które jednocześnie mają kontakt średnio z 12 pestycydami w wysokich stężeniach.

Ryzyko nowotworów nawet 150 proc. wyższe

Badacze stworzyli szczegółowy model rozprzestrzeniania się 31 pestycydów w środowisku w latach 2014-2019. Co istotne, żadna z tych substancji nie jest klasyfikowana przez WHO jako znany czynnik rakotwórczy dla ludzi. Następnie zestawiono tę mapę z danymi ponad 150 tys. pacjentów z lat 2007-2020.

Efekt był jednoznaczny: w regionach o najwyższej ekspozycji ryzyko zachorowania na nowotwory było średnio o 150 proc. wyższe. To pierwszy przypadek, gdy na poziomie całego kraju udało się powiązać środowiskową ekspozycję na pestycydy z konkretnymi zmianami biologicznymi sugerującymi wzrost ryzyka raka.

Największym przełomem jest odkrycie mechanizmu działania. Dotąd zakładano, że substancje rakotwórcze działają głównie poprzez uszkadzanie DNA. W tym badaniu pokazano coś innego: pestycydy mogą nie powodować bezpośrednich mutacji, ale zaburzają procesy odpowiedzialne za utrzymanie funkcji komórki i jej tożsamości. Chodzi o zmiany epigenetyczne, czyli takie, które wpływają na sposób "odczytywania" genów, a nie na ich strukturę.

Szczególną rolę w tym procesie odgrywa wątroba. To ona odpowiada za metabolizm substancji chemicznych i jako pierwsza odbiera ich działanie. W badaniu wskazano ją jako narząd wrażliwy na ekspozycję środowiskową - miejsce, gdzie najwcześniej pojawiają się zaburzenia. Różne nowotwory, choć rozwijają się w innych narządach, mogą mieć wspólne biologiczne słabości.

Bez "bezpiecznego" progu dla mieszanin

Wyniki badania podważają jedno z podstawowych założeń toksykologii. Systemy regulacyjne oceniają bezpieczeństwo głównie na podstawie pojedynczych substancji i ustalonych progów ich "bezpiecznego" stężenia. Tymczasem w rzeczywistości ludzie są narażeni na mieszaniny, które mogą działać inaczej - i silniej.

To szczególnie istotne, bo analizowane pestycydy nie są formalnie uznawane za rakotwórcze. Badanie sugeruje więc, że obecne podejście może nie wychwytywać rzeczywistego ryzyka. Dodatkowo na ekspozycję wpływają czynniki środowiskowe, takie jak zmiany klimatu. Zjawiska pokroju El Niño mogą zmieniać sposób stosowania pestycydów i ich rozprzestrzenianie się, co jeszcze bardziej komplikuje ocenę zagrożeń.

Choć analiza dotyczy Peru, jej wnioski mają znaczenie globalne. Pestycydy są obecne w środowisku na całym świecie, a podobne mechanizmy mogą zachodzić także w Europie.

Czytaj także:

Bayer: 7,25 mld dol. na ugodę. Glifosat w Polsce nadal dostępny

Europejski Kodeks Walki z Rakiem 2026: 14 zaleceń zamiast 12