Raport "Wiedza, postawy i zachowania Polaków w zakresie profilaktyki onkologicznej", przygotowany przez badaczy Szkoły Zdrowia Publicznego Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego (CMKP), powstał na podstawie badania przeprowadzonego w styczniu 2026 r. na reprezentatywnej grupie 1087 dorosłych mieszkańców Polski. Autorzy analizowali poziom wiedzy o nowotworach, znajomość czynników ryzyka oraz zachowania związane z profilaktyką onkologiczną. Co się okazało?

Rak budzi lęk, ale wiedza jest ograniczona

Nowotwory należą do chorób, których Polacy obawiają się najbardziej. Jednocześnie tylko 12,7 proc. respondentów ocenia swoją wiedzę na temat profilaktyki onkologicznej jako wysoką lub bardzo wysoką. Ponad 1/3 przyznaje natomiast, że ma niewielką wiedzę w tym zakresie.

Ale świadomość zagrożenia nie przekłada się automatycznie na podejmowanie działań profilaktycznych. Wielu Polaków deklaruje, że nowotwory są poważnym problemem zdrowotnym, ale jednocześnie nie wykonuje badań przesiewowych i nie eliminuje czynników ryzyka.

- Nasze badanie ujawnia niepokojący paradoks: Polacy boją się nowotworów, ale nie podejmują działań, które mogłyby ich uchronić. Co piąty respondent wierzy, że suplementy diety chronią przed rakiem, a co szósty - że skuteczne są tzw. detoksy. To nie jest kwestia złej woli, lecz rosnącej dezinformacji zdrowotnej w mediach społecznościowych. Jako specjaliści zdrowia publicznego musimy reagować, inwestując w wiarygodne, oparte na dowodach treści online - mówi dr hab. n. med. i n. o zdr. Justyna Grudziąż-Sękowska z Zakładu Epidemiologii i Zdrowia Populacyjnego Szkoły Zdrowia Publicznego CMKP.

O papierosach wiemy, o otyłości już znacznie mniej

Z raportu wynika, że najlepiej rozpoznawanym czynnikiem ryzyka jest palenie tytoniu. Wskazało je blisko 65 proc. badanych. Ponad 60 proc. respondentów wymieniało również predyspozycje genetyczne i nadmierną ekspozycję na promieniowanie UV.

Znacznie gorzej wygląda wiedza dotycząca innych zagrożeń. Jedynie 41,9 proc. badanych zdaje sobie sprawę, że nadwaga i otyłość zwiększają ryzyko rozwoju nowotworów. Jeszcze mniej osób wskazuje na znaczenie niskiej aktywności fizycznej, niewłaściwej diety czy niektórych zakażeń. To problematyczna luka, ponieważ według ekspertów nadmierna masa ciała zwiększa ryzyko co najmniej kilkunastu nowotworów, w tym raka jelita grubego, trzonu macicy, nerki, wątroby i przełyku.

Raport pokazuje również wyraźną rozbieżność między deklaracjami a rzeczywistymi zachowaniami. Większość respondentów zgadza się ze stwierdzeniem, że wczesne wykrycie nowotworu zwiększa szanse na skuteczne leczenie i że badania przesiewowe mogą uratować życie. Mimo to uczestnictwo w programach profilaktycznych pozostaje niskie.

- Wyniki naszego badania potwierdzają diagnozę, którą znamy z danych Narodowego Funduszu Zdrowia: Polacy wiedzą, że badania przesiewowe są ważne - niemal 58 proc. wskazuje je jako kluczową metodę profilaktyki - ale nadal zbyt rzadko biorą w nich udział. Zgłaszalność do mammografii wynosi ok. 33 proc., a do cytologii zaledwie 14 proc. Luka między deklarowaną wiedzą a rzeczywistym zachowaniem to największe wyzwanie dla projektowania programów profilaktycznych finansowanych ze środków publicznych. Sama informacja nie wystarczy - potrzebujemy systemowych bodźców i usuwania barier organizacyjnych - podkreśla dr n. o zdr. Kuba Sękowski z Zakładu Prawa, Historii i Komunikacji Medycznej Szkoły Zdrowia Publicznego CMKP.

Badani najczęściej wskazywali brak czasu, brak objawów oraz przekonanie o dobrym stanie zdrowia jako powody rezygnacji z badań. Część respondentów przyznawała również, że unika badań z obawy przed otrzymaniem niepokojącej diagnozy. Problemem pozostają także bariery organizacyjne oraz niewystarczająca wiedza o dostępnych programach profilaktycznych.

Wciąż wierzymy w mity

Autorzy raportu zwracają również uwagę na problem dezinformacji zdrowotnej. Znaczna część badanych przypisuje właściwości przeciwnowotworowe metodom, których skuteczność nie została potwierdzona naukowo. Popularność niesprawdzonych informacji może odciągać uwagę od działań, których skuteczność została dobrze udokumentowana. Tymczasem według szacunków nawet ok. połowie zachorowań na nowotwory można byłoby zapobiec poprzez ograniczenie palenia tytoniu, utrzymanie prawidłowej masy ciała, regularną aktywność fizyczną, zdrową dietę i większy udział w badaniach przesiewowych.

Najważniejszy wniosek jest prosty. Polacy nie lekceważą raka. Oni się go boją. Ale strach sam w sobie nie chroni przed chorobą. Chronią konkretne decyzje: niepalenie, ruch, kontrola masy ciała, szczepienia, rozsądna dieta, ochrona przed Słońcem, reagowanie na objawy alarmowe i udział w badaniach przesiewowych.

- Ten raport to nie tylko opis aktualnego stanu wiedzy społeczeństwa, ale również punkt odniesienia do oceny skuteczności przyszłych działań edukacyjnych i profilaktycznych. Jeśli chcemy prowadzić nowoczesną politykę zdrowotną, musimy regularnie mierzyć wiedzę, postawy i zachowania zdrowotne społeczeństwa. Tylko w ten sposób możemy ocenić, które interwencje działają, a które wymagają korekty - podsumowuje dr n. o zdr. Kuba Sękowski.

Z pełną treścią raportu można zapoznać się tutaj.

Czytaj także:

Kadry: nowy przewodniczący Polskiego Towarzystwa Onkologicznego

Prof. Piotr Rutkowski: Niebywały sukces immunoterapii