Gdy myślimy o największych zagrożeniach zdrowotnych, uwaga zwykle skupia się na nowotworach czy chorobach serca. Tymczasem infekcje dolnych dróg oddechowych - przede wszystkim zapalenie płuc - pozostają najważniejszą zakaźną przyczyną zgonów na świecie.

Najlepiej widać to w najnowszej analizie opublikowanej na łamach The Lancet Infectious Diseases w ramach Global Burden of Disease Study 2023. Wśród jej współautorów znalazł się prof. Mieszko Więckiewicz z Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu.

Wnioski są jednoznaczne. W 2023 r. infekcje dolnych dróg oddechowych odpowiadały za ok. 2,5 mln zgonów oraz blisko 99 mln lat życia utraconych z powodu przedwczesnej śmierci lub niepełnosprawności. Skala problemu pozostaje ogromna - mimo dekad postępu w medycynie. Dlaczego?

Postęp jest niewystarczający

Ostatnie dekady przyniosły wyraźną poprawę, zwłaszcza wśród najmłodszych. Śmiertelność dzieci poniżej 5. roku życia spadła od 2010 r. o ok. 1/3. To efekt dobrze znanych działań: szczepień, poprawy dostępu do opieki medycznej, lepszej diagnostyki i skuteczniejszego leczenia. Medycyna nauczyła się reagować szybciej i trafniej.

Ale właśnie w tym miejscu pojawia się zasadniczy problem. Mimo postępu globalne cele wyznaczone przez WHO i UNICEF nie zostały osiągnięte. W 2023 r. wskaźniki zgonów wśród dzieci nadal przekraczały zakładane poziomy. Oznacza to, że setki tysięcy najmłodszych pacjentów wciąż umierają z powodów, którym w wielu przypadkach można zapobiec.

Nowe dane wyraźnie zmieniają sposób patrzenia na zapalenie płuc. Badanie pokazuje, że największe obciążenie dotyczy dziś dwóch grup: małych dzieci oraz osób powyżej 70. roku życia. W starzejących się społeczeństwach ta druga grupa zaczyna odgrywać coraz większą rolę.

U seniorów infekcje mają cięższy przebieg, częściej współistnieją z chorobami przewlekłymi, a powrót do zdrowia trwa dłużej. W efekcie to właśnie w tej populacji obserwuje się najwyższe wskaźniki zgonów.

- Dla Polski oznacza to konieczność odejścia od modelu skoncentrowanego wyłącznie na pediatrii i przyjęcia strategii ukierunkowanej równocześnie na dzieci oraz osoby starsze. Priorytetem powinna być profilaktyka populacyjna w całym cyklu życia, a nie tylko leczenie ostrych epizodów - podkreśla prof. Mieszko Więckiewicz.

Szczepienia: sukces i niewykorzystany potencjał

Jednym z największych sukcesów w walce z zapaleniem płuc pozostają szczepienia. To dzięki nim udało się znacząco ograniczyć liczbę zgonów u dzieci, szczególnie w kontekście zakażeń wywoływanych przez pneumokoki i Haemophilus influenzae typu b. Coraz większe nadzieje wiązane są także z nowymi strategiami ochrony przed wirusem RSV - zarówno szczepionkami, jak i przeciwciałami monoklonalnymi.

Problem polega jednak na nierównym dostępie do tych rozwiązań. W krajach o niższych dochodach, gdzie ciężar choroby jest największy, profilaktyka dociera najwolniej.

Podobne wyzwania dotyczą dorosłych. Programy szczepień przeciw pneumokokom czy grypie wciąż nie obejmują wszystkich osób z grup ryzyka. Eksperci wskazują, że konieczne jest przejście do bardziej aktywnego modelu profilaktyki - z automatycznymi przypomnieniami w systemach e-zdrowia i szerszą refundacją szczepień dla seniorów.

Złożona choroba

Choć zapalenie płuc bywa traktowane jako jedna jednostka chorobowa, w rzeczywistości jest złożonym zespołem zakażeń wywoływanych przez wiele patogenów. Najważniejszym z nich pozostaje Streptococcus pneumoniae, czyli pneumokok, odpowiedzialny za największą liczbę zgonów na świecie. W dalszej kolejności pojawiają się m.in. Staphylococcus aureus oraz Klebsiella pneumoniae.

Nowa analiza rozszerza jednak ten obraz. Uwzględnia aż 26 grup patogenów, w tym 11 modelowanych po raz pierwszy. Coraz większe znaczenie mają także mniej oczywiste czynniki, takie jak prątki niegruźlicze czy grzyby z rodzaju Aspergillus. To patogeny rzadziej obecne w debacie publicznej, ale mające realny udział w globalnym bilansie zgonów.

Zapalenie płuc nie jest wyłącznie problemem medycznym. To także choroba silnie powiązana z nierównościami społecznymi i ekonomicznymi. Najwyższe wskaźniki zgonów utrzymują się w krajach Afryki Subsaharyjskiej. To tam szczególnie wyraźnie widać, że o rokowaniu decyduje nie tylko patogen, ale także dostęp do diagnostyki, leczenia i profilaktyki.

Co działa, a co można poprawić?

Jednym z najważniejszych wniosków płynących z badania jest to, że medycyna nie zaczyna od zera. Wiemy, które działania są skuteczne: szczepienia przeciw pneumokokom i Hib, rozwój ochrony przed RSV, szybka diagnostyka i właściwe leczenie, szczególnie u dzieci i seniorów. Problem polega na wdrożeniu tej wiedzy w praktyce - i to w sposób równomierny.

- Najważniejsze działania powinny koncentrować się na edukacji, szczepieniach i wczesnej diagnostyce. Edukacja zdrowotna powinna być traktowana jako równorzędny filar profilaktyki, obok szczepień i diagnostyki - mówi prof. Mieszko Więckiewicz.

Eksperci zwracają uwagę także na znaczenie prostych narzędzi. Pulsoksymetria, czyli szybki i nieinwazyjny pomiar saturacji, mogłaby stać się standardem w ocenie pacjentów z podejrzeniem infekcji dolnych dróg oddechowych - zarówno u dzieci, jak i u osób starszych.

Czytaj także:

Włóknienie płuc: rokowanie w tej chorobie jest podobne do raka płuc

Mukowiscydoza: jak Vertex odebrał chorobie jej śmiertelność